در کشورما نیز از چندسال گذشته در راستای توجه به ضرورت بهبود بهره وری  حرکت های مختلفی برای ارتقائ بهره وری انجام گرفته است. برای شتاب بخشیدن به این فعالیت و تبدیل آنها به حرکتی همگانی، هیات محترم وزیران در جلسه مورخ        25/2/1379 مصوبه شماره 8070 /ت 22910ه را تصویب نمود که براساس  آن دستگاههای اجرایی از سویی وسازمان ملی        بهره وری ایران از سوی دیگر وظایفی را بعهده گرفته اند . سازمان ملی  بهره وری جهت یکسان سازی تعاریف و مفاهیم کلیدی مورد استفاده در حرکت بهبود بهره وری مطالبی را تهیه کرده است که به شرح زیر از نظر می گذرد :

2-  تاریخچه پیدایش مفهوم بهره وری

               از بدو خلقت تا کنون, بشر همواره درصدد این بوده است که ( با توجه به محدودیت های خاص زمان ومکان خود) از منابع در دسترس حداکثر استفاده را بنماید. از هزاران سال پیش که نخستین تمدنها  دربین النهرین شکل گرفت

 

تا قرن هیجدهم میلادی که ریاضیات به کمک بشر شتافت و امروزه که ربات های هوشمند جای انسان را در کارهای سخت وخشن گرفته اند , همواره تلاش براین بوده تا حداکثر بهره وری از منابع   حاصل شود . بنابراین بهره وری عمری به قدمت طول تاریخ بشر دارد.

 

3- تعریف بهره وری

               در رابطه با تعریف کاربردی بهره وری اجماع نظر کلی وجود ندارد و تعاریف متعددی از این واژه بحث انگیز ارائه شده است که کاربردی ترین آنها از نظر سازمان ملی بهره وری ایران تعریف زیراست:

به حد اکثر رساندن استفاده از منابع ، نیروی انسانی ، تسهیلات و غیره به طریقه علمی ، کاهش هزینه های تولید ، گسترش بازارها ، افزایش اشتغال و کوشش برای افزایش دستمزدهای واقعی و بهبود استانداردهای زندگی ، آنگونه که به نفع کارکنان ، مدیریت و جامعه باشد.

 4- سطوح بهره وری

               بهره وری مفهومی نسبی است که بررسی و تحلیل آن نیازمند تعریف دقیق موضوعی است که   بهره وری آن مورد بررسی قرارخواهد گرفت. یکی از عناصر تعریف موضوع ، سطح بهره وری است .بهره وری در سطوح مختلف زیر قابل بحث می باشد:

1-4                     ملی

2-4                      بخش اقتصادی

3-4                     رشته فعالیت

4-4                      واحد اقتصادی

5-4                      اداره, کارگاه …

6-4                      گروه کاری

7-4                      پرسنل (فردی)

8-4      خانوار

 

5- مدیریت بهره وری

               منظور از مدیریت بهره وری ، اداره کردن مجموعه فعالیتهایی است که به منظور ارتقای بهره وری صورت می پذیرد. مدیریت موثر بهره وری مستلزم لحاظ داشتن دو معیار عملکرد ، یعنی اثر بخشی و کارایی به طور همزمان می باشد. چرا که تنها هنگامی می توان سیستمی را بهره ور دانست که در آن سیستم فعالیتهای درست به صورت درستی انجام شوند. از اینرو است که موفقیت مدیریت بهره وری ، برقراری تعادل میان مدیریت عملیاتی و مدیریت استراتژیک است .

مدیریت بهبود بهره وری به دلیل ویژگیهای موضوع بهره وری که ناشی از ارتباط آنها با انسانها, به عنوان محور اصلی فرایند بهبوداست .با مسایل ویژه أی درگیر است که مهمترین آنها (همچون سایر مقولاتی که با انسانها سروکار دارند) باز یا چند جوابی بودن آنها است. 

 

6- چرخه مدیریت بهبود بهره وری

               از آنجا که بهبود فرایندی بی پایان می باشد، لازم است در مدیریت بهبود بهره وری به این نکته توجه داشت و آن را فرایندی مستمر تلقی کرد. چنانکه در شکل زیر نیز نشان داده شده, در واقع مدیریت بهبود بهره وری چرخه أی مشتمل بر قدمهای اصلی اندازه گیری, تحلیل, برنامه ریزی و بهبود است, که بایستی به طور مداوم تکرار گردد.

 

7- اندازه گیری بهره وری

               اندازه گیری بهره وری عبارت ازفرایندی است که طی آن شاخص های بهره وری تعریف و سطح آنها محاسبه می گردد.

 

8- شاخصهای بهره وری

               برای اندازه گیری سطح بهره وری در یک نظام ( سیستم ) از شاخصهای بهره وری استفاده می گردد. شکل کلی شاخصهای بهره وری به صورت نسبت ستانده به داده سیستم (یا به عبارت دیگر خروجیها به ورودیها) است. شاخصهای      بهره وری انواع گوناگونی دارند که به اشکال مختلفی قابل تقسیم بندی هستند.

               در صورتی که در مخرج کسر شاخص بهره وری تنها یکی از عوامل تولید مانند هزینه نیروی انسانی یا ارزش سرمایه لحاظ شود اینگونه شاخصها را شاخص یک عامل می نامند. در صورتی که درمخرج کسر بیش از چند عامل قرار داده شود آن شاخص    بهره وری را شاخص چند عامل و در صورتی که تمامی عوامل تولید در نظر گرفته شوند ، شاخص مزبور شاخص بهره وری کل عوامل خوانده می شود. نظر به عدم امکان در نظر گرفتن تمامی عوامل تولید ، معمولا از شاخصهای مهمترین عوامل به جای شاخص بهره وری کل عوامل استفاده می شود.

               در صورتی که نسبت خروجیها به ورودیها در یک دوره زمانی محاسبه شود ، شاخص بهره وری متوسط و در صورتی که افزایش خروجیها به افزایش ورودیها محاسبه شود بهره وری نهایی خوانده می شود. معمولا هر گاه کلمه بهره وری به تنهایی استفاده شود منظور بهره وری متوسط می باشد. برخی از مهمترین شاخصهای بهره وری به شرح ذیل می باشند:

 

1-8  شاخص بهره وری نیروی کار:

عبارت است از نسبت ارزش افزوده به تعداد شاغلین, که از طریق رابطه ریاضی زیر محاسبه می شود.

                                             ارزش افزوده

          بهره وری نیروی کار =

                                             تعداد شاغلین

 2-8  شاخص بهره وری سرمایه:

عبارت است از نسبت ارزش افزوده به ارزش موجودی سرمایه ثابت ، که ازطریق رابطه ریاضی زیر محاسبه می شود:

                                        ارزش افزوده

 بهره وری سرمایه =

                              ارزش موجودی سرمایه ثابت

 

 

3-8  شاخص بهره وری انرژی :

عبارت است از نسبت ارزش افزوده به مقدار انرژی مصرف شده, که از طریق رابطه ریاضی زیر محاسبه می شود : 

                                              ارزش افزوده

      بهره وری انرژی =

                                       مقدار انرژی مصرف شده

 

 

 

4-8  شاخص بهره وری هزینه شاغلین

عبارت است از نسبت ارزش افزوده به جبران خدمات کارکنان که از طریق رابطه ریاضی زیر محاسبه می شود:

                                               ارزش افزوده

 بهره وری هزینه شاغلین =

                                         جبران خدمات کارکنان 

  

5-8  شاخص بهره وری کل عوامل:

 عبارت است از نسبت ارزش افزوده به مجموع ارزش موجودی سرمایه ثابت و جبران خدمات, که از طریق رابطه ریاضی زیر محاسبه     می شود.

 

                                                                            ارزش افزوده

 بهره وری کل عوامل =  

                                            جبران خدمات کارکنان + ارزش موجودی سرمایه ثابت

  

9- تعاریف:

               تعریف برخی از اصطلاحات مورد استفاده در اندازه گیری بهره وری در این متن به شرح زیر است:

1-9  شاغلین:

               شاغلین به کلیه کسانی اطلاق می شود که در عملیات تولیدی وغیر تولیدی شرکت دارند. شاغلین مانند کارآموزان, کارگران ساده و ماهر, تکنسین ها, مهندسین, کارکنان دفتری, اداری, مالی , خدمات و امور حمل و نقل … می باشد.

  

2-9  ارزش موجودی سرمایه ثابت (موجودی سرمایه ثابت خالص):

               ارزش موجودی سرمایه عبارت است از ارزش دفتری موجودی اموال سرمایه أی ثابت که استهلاک سرمایه ثابت از آن کسر شده است. اموال سرمایه أی ثابت عبارت است از زمین, ساختمان, ماشین آلات وسایل نقلیه و همچنین تجهیزات که عمر مفید آنها از یک سال بیشتر است.

 

3-9  استهلاک (مصرف سرمایه ثابت):

               مصرف سرمایه ثابت عبارت است از هزینه جایگزینی آن مقدار کالاهای سرمایه أی کشور که طی یک دوره حسابداری (معمولا یک سال) در فرایند تولید مصرف شده باشد.

 

4-9  مزد و حقوق :

               مزد و حقوق عبارت است از مجموع پرداختی ها به صورت پول  و یا کالا تحت عنوان مزد و حقوق به مزد و حقوق بگیران.

 

5-9  سایر پرداختی ها (نقدی و غیرنقدی):

               این پرداختی ها شامل پاداش, اضافه کار, هزینه خوراک و پوشاک, هزینه ایاب و ذهاب, حق اولاد, حق عایله مندی, حق ماموریت, بدی آب و هوا, سهم کارفرما از بیمه های اجتماعی, خواربار, بلیط اتوبوس و … است.

 

6-9  جبران خدمات کارکنان:

               جبران خدمات کارکنان عبارت است از مزد و حقوق و سایر پرداختی ها (نقدی و غیرنقدی) که به مزد و حقوق بگیران در یک مدت زمان معین پرداخت می شود.

 

7-9  تشکیل سرمایه ثابت ناخالص:

               تشکیل سرمایه ثابت ناخالص عبارت از  هزینه خریداری (یا  ارزش تولید به حساب خود) کالاهای سرمایه أی توسط بخشهای مختلف رشته فعالیتهای اقتصادی, تولید کنندگان خدمات دولتی و تولید کنندگان خدمات خصوصی غیرانتفاعی در خدمت خانوارها منهای خالص فروش کالاهای سرمایه أی دست دوم ،  در یک دوره حسابداری می باشد.

 

8-9  ارزش افزوده:

               ارزش افزوده در هر فعالیت اقتصادی عبارت است از تفاوت بین ارزش کالاها و خدمات تولید شده و ارزش کالاها و خدمات به کاررفته در جریان تولید. ارزش افزوده در هر فعالیت اقتصادی از جمع درآمد عوامل تولید در آن فعالیت نیز به دست می آید. در صورتیکه ارزش افزوده از روش اول (تفریق ) و روش دوم (جمع ) محاسبه شود باید اندازه آن یکسان یا مختصرا (در حد اختلاف آماری) تفاوت داشته باشد . در غیر این صورت محاسبات لازم است کنترل شود.

 

9-9  مقدار انرژی مصرف شده:

               مقدار انرژی مصرف شده شامل فراورده های نفتی, گاز طبیعی, سوختهای جامد و برق می باشد که با استفاده از ضرایب تبدیل حرارتی به یک واحد تبدیل شده باشد.

 

10- تحلیل بهره وری

               تحلیل بهره وری فرایندی است که طی آن تغییرات بهره وری و علل آن ویا تغییرات سیستم مورد مطالعه بر اثر تغییرات بهره وری و سازوکارهای حاکم براین تغییرات مورد بررسی قرار میگیرد. برخی از مهمترین دلایل تحلیل بهره وری عبارتند از:

1-10                شناخت علل کاهش و افزایش بهره وری و مرتب کردن آنها برحسب اهمیت

2-10                تنظیم اهداف

3-10                استفاده مناسب از منابع

4-10                تشخیص فرصتها و مخاطرات

5-10                ممیزی کارکرد مدیران

6-10                ارزیابی استراتژیها, سیاستها و عملیات

7-10                بهبود الگوی تخصیص منابع

8-10                پرداخت دستمزد براساس عملکرد

9-10    عارضه یابی بهره وری 

11- روشهای تحلیل بهره وری

برخی از روشهای معمول تحلیل شاخصهای بهره وری به شرح زیر می باشد:

               1_11  محک زنی

               2_11  تحلیل روند

               3_11  تجزیه به عناصر

               4_11  مقایسه مقدار واقعی و برنامه ریزی شده

 

12- برنامه ریزی بهبود بهره وری

               برنامه ریزی بهبود بهره وری فرایندی است که طی آن رویکرد بهبود بهره وری تدوین  و در چارچوب آن فعالیتهای مورد نیاز جهت بهبود بهره وری شناسایی, اولویت بندی و زمانبندی می گردند. تجربه بهبود بهره وری در داخل و خارج کشور نشان داده است که بهترین حالت این است که این پروژه ها در دوره هایی کمتر از یک سال و با نتایجی مشخص تعریف شوند . نظر به اهمیت توافق مدیریت و کارکنان در اجرای موثر برنامه های بهبود معمولاً در تدوین این برنامه ها از روشهای گروهی در چارچوب کارگاههای برنامه ریزی  استفاده میشود .

 

13- بهبود بهره وری ( اجرا )

فعالیتهای بهبود بهره وری فعالیتهایی هستند که به منظور تحقق اهداف بهره وری انجام می شوند . به طور کلی رویکرد هر سیستم نسبت به بهبود بهره وری ترکیبی از دو حالت حدی بهبود مداوم و تدریجی و بهبود یکباره و دفعی خواهد بود.

رویکرد مداوم و تدریجی رویکردی است که در چارچوب آن حرکت برای بهبود بهره وری به کندی ولی به طور مداوم صورت       می پذیرد. در این رویکرد تاکید اصلی بر نهادینه کردن تلاش برای بهبود بهره وری از طریق بسترسازی فرهنگی و ایجاد اراده و تمایل عمومی برای بهبود است و معمولا از ابزارهایی چون نظام مشارکت, ساماندهی محیط کار, نگهداری خوب در محل کار و … بهره می گیرد.

               رویکرد یکباره و دفعی رویکردی است که در چارچوب آن حرکت برای بهبود بهره وری به سرعت و به طور مستقل صورت می پذیرد. در این رویکرد تاکید اصلی بر تعریف مشکلات و حل آنها براساس روشهای عمومی حل مسئله و معمول با بهره گیری  از ابزارهایی مانند تحقیق وتوسعه و پروژه های بهبود است.